Voleybol, iki takımın fileyle ayrılmış sahada topu rakip alana göndererek sayı kazanmaya çalıştığı bir takım sporudur. Amaç, topu rakip sahada yere düşürmek veya rakibin hata yapmasını sağlamaktır.

 Her takım sahada 6 oyuncu ile oynar ve yedekler ile bir takımda genelde toplam 12–14 oyuncu bulunur. Oyuncuların sahadaki pozisyonları servis sırasına göre belirlenir. Özel savunma oyuncusu Libero’ dur. Libero farklı renkte forma giyer.

Ön hat: 4, 3, 2 numara → hücum ve blok yapar.

 Arka hat: 5, 6, 1 numara → savunma ağırlıklı.

Saha ve File Ölçüleri

Saha 18 x 9 metre ‘dir. Her yarı saha 9 x 9 m’den oluşmaktadır.

File yüksekliği, erkeklerde 2,43 m; kadınlarda ise 2,24 m’dir. Hücum çizgisi yani 3 metre çizgisi ön ve arka hattı birbirinden ayıran çizgidir.

Maç ve Set Sistemi

Maçlar 5 set üzerinden oynanır. 3 set kazanan takım maçı kazanır.İlk 4 set 25 sayıda, 5. Set (tie break) ise 15 sayıda biter. Set kazanmak için rakip takımla arada en az 2 sayı fark olması gerekir.

Sayı Sistemi (Ralli Sistemi)

Servisi kim atarsa atsın, her rallide bir takım kesin olarak sayı alır. Sayıyı alan takım servis atma hakkı kazanır. Eğer servis rakip takımdaysa rotasyon yapar.

Rotasyon, bir takım servis hakkını rakipten kazandığında sahadaki oyuncuların saat yönünde bir pozisyon ilerlemesi kuralıdır. Eğer takımlar kendi servisi ile sayı almışsa rotasyon yapılmaz. Servis atan oyuncu her zaman arka sağ (1 numara) konumundadır. Yanlış dizilişte sayı direkt olarak rakibe gider

Servis Kuralları

Oyun her rallide servisle başlar. Servis atan oyuncu, arka çizginin gerisinden topu rakip sahaya gönderir. Eğer atılan servis fileye değip geçerse oyundadır, saha dışına giderse bu hatadır ve karşı takım sayı kazanır. Ayakla çizgiye basmak servis hatası sayılır.

Servis çeşitleri: 

Float Servis; topa dönme vermeden atılan, havada yalpalayarak yön değiştiren servistir. Top spin almaz adeta havada yüzer. Bu servisin karşılaması zordur çünkü top son anda yön değiştirir. Genellikle rakip manşetinin zayıf olduğu durumlarda onları hataya zorlamak için atılan bir servis türüdür. Kontrolü kolay ve hata riski düşük olan bir servis türüdür fakat Jump servise göre daha yavaş ilerler.

Jump Servis; oyuncunun topu havaya atıp smaç gibi sıçrayarak vurduğu güçlü bir servistir. Çok hızlı ve serttir, genellikle topa üstten spin (dönme hareketi) verilir. Bu servis türünde doğrudan sayı yani ace ihtimali yüksektir. Çok etkili ve yıpratıcıdır fakat hata yapma ihtimali yüksektir. Bu yüzden iyi bir teknik ve kullanma becerisi ister.

Alttan Servis; topun bel hizasında tutulup alttan yukarı doğru vurularak atıldığı temel bir servistir. En basit servis türüdür. Genelde sıçrama yapılmaz ve hızı düşüktür. Öğrenmesi kolay ve hata riski az olduğu için genellikle voleybola yeni başlayanlar tarafından ve güvenli servis kullanımı gerektiğinde kullanılır. Üst seviye maçlarda ise etkisi düşük olduğu için sık kullanılmaz.

Topa Vuruş Hakkı

Bir takım topu rakip sahaya göndermeden önce en fazla 3 vuruş yapabilir, aynı oyuncu art arda iki kez topa vuramaz. Bloktan sonra ilk vuruş sayılmaz. Top elde tutulamaz, taşınamaz vuruş anlık olmalıdır aksi halde faul olur.

Savunma Vuruşları  

Savunma vuruşları, voleybolda rakip takımın servisini veya hücumunu karşılayarak topu oyunda tutmak amacıyla yapılan vuruşlardır. Bu vuruşların temel amacı doğrudan sayı almak değil, topu kontrol altına alıp pasöre ulaştırarak takımın yeniden hücuma çıkmasını sağlamaktır.

Manşet, savunmada en sık kullanılan vuruştur. Oyuncu kollarını birleştirerek topu iki kolun iç kısmıyla karşılar ve kontrollü şekilde pasöre yönlendirir. Servis karşılamada ve sert hücumları savunmada temel tekniktir. Amaç topu oyunda tutmak ve hücumu başlatmaktır.

Blok, file önünde rakip hücumunu durdurmak için yapılan savunma hareketidir. Ön hat oyuncuları sıçrayarak ellerini file üzerinde uzatır ve topun rakip sahaya geçmesini engellemeye çalışır. Blokla top doğrudan rakip sahaya düşerse sayı alınır, geri dönerse arka hat savunması devam eder.

Tek elle kurtarış, oyuncunun topa iki koluyla yetişemediği anlarda yaptığı refleks savunma vuruşudur. Özellikle ani yön değiştiren veya çok hızlı gelen toplarda kullanılır. Amaç topu herhangi bir şekilde oyunda tutmaktır.

Yatarak veya kayarak savunma (plonjon/dive), top yere düşmeden önce oyuncunun kendini ileri ya da yana atarak yaptığı kurtarıştır. Bu vuruş mücadele, cesaret ve hızlı refleks gerektirir ve genellikle libero ile arka hat oyuncuları tarafından uygulanır.

Ayakla kurtarış, son çare olarak topun ayakla oyunda tutulmasıdır. Voleybolda top vücudun her yeriyle oynanabildiği için kurallara uygundur. Kontrol zor olsa da kritik anlarda takımı kurtarabilir.

Parmakla savunma, sert olmayan hücumlarda topun parmaklarla yukarı doğru kontrol edilerek karşılanmasıdır. Bu vuruş, topu doğrudan pasöre yönlendirmeyi kolaylaştırır ve hızlı hücum kurulmasına yardımcı olur.

Blok arkası savunma, blok yapan oyuncuların arkasında konumlanan arka hat oyuncularının, bloktan seken topları karşılamak için yaptığı savunmadır. Bu düzen, rakibin hücumlarını iki aşamalı olarak durdurmayı amaçlar ve takım savunmasının önemli bir parçasıdır.

Hücum Vuruşları

Ön hat oyuncuları file önünden hücum edebilir, arka hat oyuncuları ise sıçrama anında 3 metre çizgisinin gerisindeyse hücum yapabilir. Rakip sahaya uzanıp topa vurmak yasaktır. Servis karşılanırken hücum yapılmaz.

Smaç, voleyboldaki en temel ve etkili hücum vuruşudur. Oyuncu sıçrayarak topu havadayken sert ve aşağı doğru rakip sahaya vurur. Amaç topu savunulamayacak hız ve açıyla göndererek doğrudan sayı almaktır. Smaçlar düz, çapraz ya da paralel yönlere yapılabilir.

Plase, topu sert vurmak yerine rakip sahadaki boş alanlara yumuşak bir dokunuşla bırakma hücumudur. Blok arkasına ya da savunma oyuncularının olmadığı bölgelere atılır. Güçten çok oyun zekâsı gerektirir ve özellikle blok iyi kurulduğunda etkili olur.

Blok-out, hücum yapan oyuncunun topu bilinçli olarak rakip bloğa çarptırıp saha dışına göndererek sayı kazanmasıdır. Bu vuruşta amaç topu doğrudan içeri vurmak değil, bloğu hedef alarak sayıyı garantilemektir.

Tip, file üstünde sıçrayıp topa parmaklarla hafifçe dokunarak rakip sahaya kısa bırakma hücumudur. Genellikle pasörler veya hızlı pozisyondaki oyuncular tarafından kullanılır ve savunmayı hazırlıksız yakalamayı amaçlar.

Arka hat hücumu, arka hatta bulunan oyuncunun hücum çizgisinin gerisinden sıçrayarak yaptığı hücum vuruşudur. En bilinen türü orta arkadan yapılan pipe hücumudur. Bu hücum, ön hat hücumlarıyla birlikte kullanıldığında rakip blok düzenini bozarak büyük avantaj sağlar.

Hızlı hücum (birinci tempo), pasörün özellikle orta oyuncuya çok alçak ve çabuk verdiği pasla yapılan hücumdur. Amaç, rakip blok kurulmadan topa vurmak ve savunmaya zaman tanımamaktır. Zamanlama ve uyum bu hücumun temelidir.

Kaydırma (slide) hücumu, orta oyuncunun pasöre doğru koşarak yaptığı ve genellikle tek ayakla sıçrayarak vurduğu hücum türüdür. Özellikle kadın voleybolunda yaygındır ve bloğu şaşırtmak için kullanılır.

Paralel ve çapraz hücumlar, hücum vuruşunun yönünü ifade eder. Paralel hücumda top sahanın yan çizgisi boyunca gönderilirken, çapraz hücumda top köşegen yönde rakip sahaya vurulur. Oyuncular bu yönleri savunma yerleşimine göre seçer.

Kill (bitirici vuruş), rakip savunmanın karşılayamadığı ve doğrudan sayıyla sonuçlanan her türlü hücum vuruşuna verilen isimdir. Genellikle sert smaçlar kill olarak adlandırılsa da plase veya blok-out ile alınan sayılar da kill sayılabilir.

Blok Kuralları

Sadece ön hat oyuncuları blok yapabilir. Kurallar gereği servise blok yapılamaz. Blok teması, takımın ilk vuruşu sayılmaz. Arka hat oyuncusunun ise blok yapması hatalıdır.

Libero Kuralları

Libero, voleybolda takımın savunma uzmanı olan özel bir oyuncudur. Diğer oyunculardan farklı renkte forma giyer ve temel görevi, rakip hücumlarını karşılayarak topu oyunda tutmaktır. Oyun kuralları gereği libero, hücumdan çok defans ve servis karşılama üzerine odaklanır.

Libero yalnızca arka hat pozisyonlarında oynar ve ön hatta yer alamaz. File önünde hücum yapması ve blok yapması yasaktır. Ayrıca çoğu organizasyonda servis atamaz (bazı liglerde bir rotasyonda istisna olabilir).

Libero, oyuna girerken ve çıkarken klasik oyuncu değişikliği sayılmaz; yani takımın değişiklik hakkını kullanmaz. Arka hatta bulunan bir oyuncunun yerine serbestçe girip çıkabilir. Bu sayede savunma gücü yüksek oyuncular sürekli oyunda tutulur.

Ancak liberonun pas verirken de kısıtlamaları vardır. Eğer libero, ön bölgedeyken (3 metre çizgisinin önünde) parmak pas verirse, bu pasla yapılan hücum geçersiz sayılır. Arka bölgeden verdiği parmak paslarda ise hücum yapılabilir. Manşetle verdiği paslarda ise böyle bir kısıtlama yoktur.

Libero, boy avantajı gerektiren hücum ve blok görevlerinden muaf tutulduğu için genellikle çevik, hızlı reflekslere sahip ve top kontrolü yüksek oyuncular arasından seçilir. Takımın savunma düzenini ayakta tutan, oyunun temposunu dengeleyen kilit bir roldür.

Kısaca libero; hücum etmeyen, blok yapmayan ama savunmasıyla takımı ayakta tutan özel bir oyuncudur.

Oyuncu Değişiklikleri

Voleybolda oyuncu değişikliği, sahadaki bir oyuncunun yerine yedek bir oyuncunun girmesidir. Her takım bir set içinde en fazla 6 değişiklik yapabilir. Oyundan çıkan bir oyuncu, yalnızca yerine giren oyuncuyla tekrar değişebilir. Değişiklikler hakemin izniyle ve oyun durduğunda yapılır. Libero giriş–çıkışları ise normal değişiklikten sayılmaz.

Molalar

Mola, takımların oyunu kısa süreli durdurarak dinlenmesi ve taktik konuşması yapması için verilen haktır. Her takımın her sette 30 saniyelik 2 mola hakkı vardır. Molalar yalnızca top oyun dışındayken ve hakemin izniyle alınır. Mola sırasında oyuncular sahayı terk etmez, kendi alanlarında toplanır. Molaların amacı, oyunun temposunu düzenlemek ve takımın yeniden organize olmasını sağlamaktır.

Yaygın Hatalar

• Topun yere düşmesi,
• Saha dışına gitmesi,
• 4. vuruşun yapılması,
• Fileye temas,
• Topu tutmak/taşımak,
• Çizgi ihlali,
• Yanlış rotasyon,
• Arka hat oyuncusunun önden hücumu/bloku.

Bu durumlarda hata yapıldığında sayı direkt olarak rakibe gider.

Setler

Voleybolda maçlar setler üzerinden oynanır ve bir takımın maçı kazanabilmesi için 3 set kazanması gerekir. İlk dört set 25 sayıda biter ve seti kazanmak için en az 2 sayı fark şarttır. Eğer maç 2–2 eşitlikle devam ederse, son set olan 5. set (tie-break) oynanır ve bu set 15 sayıda sona erer; yine en az 2 sayı fark gerekir. Takımlar her set sonunda saha değiştirir. Tie-break setinde ise bir takım 8 sayıya ulaştığında saha değişimi yapılır.

Hakemler

Voleybolda hakemler, oyunun kurallara uygun ve adil şekilde oynanmasını sağlayan görevlilerdir. Bir maçta genellikle birinci hakem, ikinci hakem, masa hakemleri ve çizgi hakemleri görev yapar.

Birinci hakem, file yanında yüksek sandalyede durur ve maçın en yetkili kişisidir. Servis atışı, sayı kararları, fauller ve oyunun genel yönetiminden sorumludur. Son karar hakkı birinci hakeme aittir.

İkinci hakem, karşı tarafta file hizasında yer alır ve birinci hakeme yardımcı olur. Oyuncu değişiklikleri, molalar, rotasyon ve file altı ihlallerini takip eder. Gerektiğinde birinci hakeme bilgi verir.

Masa hakemleri (yazı hakemi ve yardımcıları), skor tabelasını tutar, oyuncu değişikliklerini ve molaları kaydeder, servis sırasını kontrol eder.

Çizgi hakemleri, sahanın köşelerinde durarak topun saha içine mi dışına mı düştüğünü, servislerde çizgi ihlallerini ve topun antenlere temasını işaretlerle bildirir. Genellikle 2 veya 4 çizgi hakemi bulunur.

Modern müsabakalarda ayrıca video challenge sistemi (VAR) ile tartışmalı pozisyonlar tekrar izlenerek incelenebilir.